پیش و پس از انقلاب ۵۷ همواره نظام آموزشی و مدرسه متأثر از رویکرد ایدئولوژیک حاکمیت بوده است؛ چنان‌که با برآمدن حکومت پهلوی و متأثر از ایدئولوژی ملت‌سازی، نظام آموزشی و مدرسه متأثر از گفتمان هویت ملی با تأکید بر باستان‌گرایی است. بعد از انقلاب ۵۷ و به دنبال انقلاب فرهنگی نیز متأثر از ایدئولوژی اسلام سیاسی شاهد شکل‌گیری یک گفتمان دینی-پرورشی در دهه ۶۰ در مدارس هستیم. اما این گفتمان‌ها (هویت ملی-باستانی پهلوی و دینی-پرورشی جمهوری اسلامی) در طول عمر حکومت‌ها دچار فرازوفرود شده‌اند و گاه جایگاه و موقعیت مسلط خود را از دست‌ داده‌اند. به‌عنوان نمونه امروز در مدارس، ارزش‌های حاکم در بین معلمان و دانش‌آموزان اصلاً با ارزش‌های پرورشی حاکم در دهه ۶۰ تشابه و همخوانی ندارد. اگرچه نظام آموزشی می‌کوشد در قالب بخشنامه و آیین‌نامه‌های مختلف نشان دهد که آن گفتمان همچنان زنده و پویاست اما سبک زندگی دانش‌آموزان و معلمان و مواجهه آنان با ارزش‌های ایدئولوژیک نشان می‌دهد که این گفتمان افول کرده است.

اما موضوع موردبحث در این یادداشت پرداختن به گفتمان انضباط است. وجهی دیگر از کارکرد مدرسه برای مدیریت و سرکوب، که نه‌تنها افول نیافته بلکه از بدو شکل‌گیری آموزش نوین به‌عنوان یک گفتمان غالب در مدرسه در جریان بوده است و به اشکال مختلف خود را بازتولید نموده است. نظم و انضباطی که توسط آن جسم و روان کودکان با هدف کنترل و هدایت به انقیاد در می‌آید کارکرد چندوجهی دارد. در گام اول رام کردن کودکان هدفی است که این گفتمان دنبال می‌کند تا آنان را به صورتی واحد و یک ‌شکل درآورد تا در آنان ظرفیت مناسب برای پذیرش سایر ابعاد ایدئولوژیک به وجود بیاورد. برای این منظور دانش‌آموز نمونه و موفق کسی است که بیش از سایر دانش‌آموزان به این مناسبات تن دهد و بیش از بقیه با روند حاکم همراهی نماید. این کنترل و نظم از نوع پوشش تا نحوه نشستن در کلاس و امتحان دادن را شامل می‌شود. در مورد دختران دانش‌آموز تحمیل پوشش اجباری و خاص جز برنامه اصلی مدرسه است و پسران باید مو و مدل لباس خود را با الگوهای از پیش تعیین‌شده هماهنگ نمایند در غیر این صورت مدرسه به اشکال مختلف کودکان خاطی از نظم مسلط را مجازات می‌کند.

تنبیه بدنی فیزیکی عریان‌ترین و خشن‌ترین روش برای سرکوب و نظم‌پذیری کودکان است که هنوز در بسیاری از مناطق و مدارس به‌صورت آشکار ادامه دارد. اما درجاهایی که به‌واسطه آگاهی برخی معلمان/والدین/دانش‌آموزان تنبیه بدنی وجود ندارد نمره انضباطی یکی دیگر ابزار کنترل دانش‌آموزان است که می‌تواند برای دانش‌آموزان نگرانی به وجود آورد. اما شاید یکی از شاخص‌ترین وسیله کنترل و نظم‌پذیری کودکان حضور آنان در مراسم‌های رسمی و اجباری از مراسم صبحگاه تا مراسم‌های ایدئولوژیک است. به‌خصوص اینکه برخی از مدیران و معاونان هر نوع رفتار دانش‌آموزان با سلیقه آنان را توهین به ساحت علم و دانش و بزرگ‌تر می‌دانند و می‌کوشند به ‌صورت جزئی و سلیقه‌ای بر رفتار دانش‌آموزان کنترل داشته باشند. جلوگیری از تقلب و برگزاری امتحانات تحت تدابیر شدید که در دستورالعمل‌ها به مدارس ابلاغ می‌گردد نشان رویکردی است که دانش‌آموز را مجرم و بزهکار می‌داند و می‌کوشد قدرت خود را به رخ کشد.

دانش‌آموزی که در چنین دستگاه انضباطی پرورش می‌یابد و به انقیاد درمی‌آید نه‌تنها خلاق و مستقل نخواهد بود بلکه رسماً و در فردای دوران مدرسه و در جامعه به یک عنصر منفعل تبدیل می‌گردد که در جامعه و محیط کار قادر نیست از حقوق خود دفاع کند و این همان کارکردی است که از مدرسه در ساختار ایدئولوژیک و سرمایه‌سالار انتظار می‌رود. در مدرسه است که مناسبات نظام مسلط عادی‌سازی می‌گردد و به دانش‌آموز یاد داده می‌شود که هیچ راه جایگزینی برای زیست بهتر جز چیزی که نظام مسلط تعیین کرده است وجود ندارد. کودکان بعد از کنترل‌های نهاد خانواده در مدرسه است که بی‌آینده می‌شوند و تحت گفتمان نظم و انضباط یاد می‌گیرند به فرمان‌ها و دستورهای بالادستی‌ها اعتراض نکنند چرا که با برچسب دانش‌آموز بد، شرور، بی‌انضباط، خاطی و … روبرو می‌شوند.

هر معلمی که با نگاهی انتقادی به کارکرد مدرسه و نظام آموزشی نگاه کند به ‌راحتی می‌تواند اشکالی از سرکوب مبتنی بر گفتمان نظم و انضباط را تشخیص دهد و در برابر تجربه نشان داده است که چگونه برخی از دانش‌آموزان تن به انقیاد نمی‌دهند و در برابر سرکوب مقاومت می‌کنند یا نظم و قوانین را دور می‌زنند. از همین رو عقب‌نشینی نکردن از شاخص‌های نظم و انضباط برای نظام حاکم در مدرسه اهمیت به سزایی دارد و هر نوع مقاومت و حتی پرسشگری در چرایی وضعیت موجود به‌شدت سرکوب می‌گردد.

این سلطه و اعمال نظم بر کودکان تنها مختص زمانی نیست که دانش‌آموزان در مدرسه هستند بلکه همواره سایه معلم و قوانین مدرسه همراه کودکان است. به‌خصوص در خانواده‌هایی که مدرسه و آموزش به شکل را موجود موجب رشد و بالندگی فرزندان خود می‌دانند. فقط کافی است مروری به حافظه خود نماییم تا به یادآوریم چند بار این جملات را در موقعیت‌های مختلف شنیده‌ایم که والدین خطاب به کودکان می‌گویند «اگر غذاتو نخوری به معلمت میگم یا اگر اون لباس رو بپوشی فردا میام مدرست یا …».

در دوران همه‌گیری کرونا و با وجوداینکه دانش‌آموزان در مدرسه حضور ندارند همچنان شاهد اعمال نظم و انضباط بر کودکان هستیم روزانه اخبار مختلفی از نحوه کنترل کودکان به گوش می‌رسد. در این موارد همچنان تلاش برای کنترل روی بدن دختران ادامه دارد. این اعمال نظم از تعیین نوع پروفایل دانش‌آموزان، به خصوص دختران، شروع و برخی ناظمان در فضای مجازی حتی ناخن دختران را کنترل می‌کنند و یا می‌کوشند بر نحوه نشستن و پوشیدن لباس دانش‌آموزان دختر و پسر اعمال نظم نمایند که البته همواره شاهد مقاومت از سوی دانش‌آموزان بوده‌ایم.

با این رویکرد به نظم و انضباط و میل وافر به سلطه مدرسه در همه ابعاد است که اینک یکی از اصلی‌ترین چالش‌های آموزش مجازی رقم خورده است. گفتمان انضباطی که دانش‌آموز را متقلب و خاطی فرض می‌کند با تمام کاستی‌های آموزش مجازی و اپلیکیشن شاد و درحالی‌که روزانه شاهد مرگ چند صد نفر هستیم حاضر نیست یک گام عقب‌نشینی نماید و فقط به برگزاری امتحانات حضوری برای پایه‌های نهم و دوازدهم رضایت می‌دهد. تصمیمی که دانش‌آموزان معترض را در ده‌ها شهر طی دو هفته گذشته به خیابان و تجمع در مقابل ادارات آموزش‌وپرورش کشانده است. به نظر می‌رسد کسانی که چنین دیدگاه انضباطی را نمایندگی می‌کنند، امتحانات را در تاریخ معین برگزار می‌کنند. هرچند می‌کوشند با چند دستورالعمل و پروتکل نشان دهند شرایط امنی برای امتحانات فراهم نموده‌اند اما به‌هیچ‌وجه در مقابل این اعتراضات عقب‌نشینی نخواهند کرد چراکه عقب‌نشینی به معنای ایجاد شکاف و گسست در گفتمان مسلط است. گفتمانی که کارکرد چندبعدی برای نظام آموزشی دارد.

اما این تنها یک وجه قضیه است وجه مهم‌تر و البته رهایی‌بخش قضیه مربوط به تجربه دانش‌آموزان است. دانش‌آموزانی که این‌گونه در شبکه‌های مجازی همدیگر را پیداکرده و به صورت متشکل اعتراض نمودند نشان دادند که هژمونی نظم و انضباط مدرسه را به رسمیت نمی‌شناسند و در برابر آن مقاومت می‌کنند. این شکل از کنشگری دانش‌آموزان که در مقیاس جغرافیایی و جمعیتی نظیر ندارد و می‌تواند امیدبخش باشد. به‌خصوص آنکه در هفته اول با برخوردهای پلیسی این مطالبه‌گری متوقف نشد و در کنار دانش‌آموزان طیفی از معلمان از جمله تشکل‌های صنفی مستقل فرهنگیان با آن‌ها همدلی کردند و خشونت‌ها را محکوم نمودند. این دانش‌آموزان مستقل از اینکه این نوع برنامه‌ریزی غیرمسئولانه چه تأثیری در سرنوشت تحصیلی و زندگی آنان دارد تجربه‌ای را به دست آورده‌اند و در کنشگری خود چیزی یاد گرفته‌اند که مدرسه قرار بود هرگز به آنان آموزش ندهد.

نظام آموزشی در ایران یک ساختار ایدئولوژیک و غیر دموکراتیک و جنسیت‌زده دارد در این نظام فرد (مدیر، معلم، دانش‌آموز و …) عاملیتی ندارد و به انقیاد ساختار متصلب درآمده است. این ساختار متأثر از ساختار کلان سیاسی و اقتصادی حاکم می‌کوشد هر نوع مقاومت فردی و جمعی را در هم بشکند تا بتواند در تمام وجوه سلطه خود را بر فرد اعمال کند تا آن‌گونه که در اهداف پیش‌بینی‌شده است شهروندانی رام روانه بازار کار نماید.

در سلسله‌مراتب قدرت در نظام آموزشی افراد در ارتباط با ساختارها در موقعیت‌های متفاوت نقش‌های متفاوتی به خود می‌گیرند.
به‌عنوان نمونه مدیر مدرسه در ساختار سلسله‌مراتب قدرت و سلطه در ارتباط با بالادستی‌ها یک موقعیت منفعل دارد. او مجری بدون چون‌وچرای دستورات مافوق است و به ماشین ابلاغ و اجرای بخشنامه تبدیل می‌گردد اما همین مدیر در مدرسه به‌عنوان نماینده نظام آموزشی به خاطر برخورداری از جایگاه نابرابر می‌کوشد معلمان و دانش‌آموزان را تحت سلطه خود درآورده تا می‌تواند سروَری کند. اینجا صحبت از جایگاه مدیران است و وجود استثنا در بین مدیران این تحلیل را مخدوش نمی‌کند. مشابه همین وضعیت معلمان در مدرسه دارند آن‌ها زمانی که وارد کلاس می‌شوند گویی به محدوده‌ای وارد شده‌اند که حالا می‌توانند سلطه خود را اعمال نمایند اگر آنان نسبت به مدیر در موقعیت فرودستی قرار داشتند نظام آموزشی حالا در کلاس درس به آنان موقعیت فرادستی اعطا می‌کند که در سایه این مناسبات نابرابر بتوانند بر دانش آموزان اعمال قدرت و سلطه نمایند و از همین موقعیت فرادستی معلم در کلاس درس است که انواع خشونت و آزار ممکن می‌گردد.
اگر یک‌بار دیگر مدرسه و کلاس درسی که با معیارها و استانداردهای سازمان نوسازی مدارس احداث‌ شده است را تجسم نماییم حتی می‌توانیم سلسله‌مراتب قدرت در مدارس را در کالبد فیزیکی مدرسه و کلاس مشاهده نماییم. چینش میزهای کلاس تا جایگاه رفیع معلم و مدیر همواره به دانش‌آموزان این پیام را مخابره می‌کند که جایگاه معلم بسی بالاتر از آنان است اگر این برداشت همراه با روایت‌های قدیسانه همراه شود تا معلم را در جایگاه پیامبر بنشاند آن موقع درافتادن با این جایگاه برای دانش‌آموز بسی گران و سخت خواهد بود شاید به خاطر همین است که سخن گفتن از آزار و اذیت به صورت عام و آزار جنسی در مدارس به‌خصوص برای دختران هزینه‌های زیادی دارد.
با این رویکرد نباید ریشه آزار و اذیت جنسی دانش‌آموزان توسط برخی معلمان را صرفاً در فساد اخلاقی فرد جستجو نمود بلکه باید به سراغ ریشه‌های ساختاری رفت که هر نوع کنشگری را از کودکان سلب می‌کند تا به موجودات منفعلی تبدیل شوند که هنگام تعرض، سکوت کنند. پس باید اصل حمله را به ساختاری نمود که با اقتدار معلم را در صدر کلاس می‌نشاند بی‌آنکه حقوقی برای دانش‌آموز متصور گردد. البته این به آن معنا نیست که تا زمان برچیده شدن این ساختار باید در برابر آزار و خشونت در مدرسه سکوت نمود بلکه همه، به‌خصوص معلمان آگاه باید در هر جا و هر زمان شکلی از آموزش را تبلیغ و ترویج نمایند که عاری از خشونت و آزار جسمی و جنسی باشد و شرایطی را فراهم نمایند که کودکان احساس کنند اگر مورد تعرض قرار گرفتند می‌توانند در مورد آن گفتگو کنند و مورد حمایت واقع شوند این مسئولیت فردی تک‌تک ماست.

22 مرداد 1399

شادی خوشکار

دو نوع ترن هوایی وجود دارد، یکی مال آدم‌های ثروتمند و آن یکی مال آدم‌های فقیر. توی ترن‌هوایی ثروتمندها آدم‌هایی می‌نشینند که پول دارند. آن‌ها بچه‌هایشان را به بهترین مدرسه‌ها می‌فرستند و بعد آن‌ها بزرگ می‌شوند و یک عالمه پول درمی‌آورند که بچه‌هایشان به بهترین مدرسه‌ها بروند. و نسل به نسل همین‌طور پیش می‌روند. مردم فقیر سوار یک ترن هوایی دیگر هستند. مادرها و پدرها پول ندارند و بچه‌ها به مدرسه‌های خوب نمی‌روند و بعد هم شغلی‌های خوبی گیر نمی‌‌آورند و بچه‌های‌شان هم همین‌طور. پس باید از ترن هوایی پیاده شویم.

تو هیچ وقت نمی‌توانی مثل بچه‌های انگلیسی‌زبان به زبان انگلیسی بنویسی. برای میا، دختر کلاس پنجمی که می‌خواهد نویسنده شود شنیدن این جمله‌ سخت است. اما سخت‌تر این که آن را از زبان مادرش بشنود. زنی که کیسه‌های فروشگاه‌های معروف را از میان زباله‌ها پیدا می‌کند و با خودش به خرید می‌برد تا بقیه از نداری‌شان باخبر نشوند. زنی که در کشور خودش، یک مهندس بود و حالا لهجه چینی‌ و اشتباه تلفظ کردن کلمات انگلیسی باعث می‌شود دخترش را به سمت ریاضی هل بدهد چون ریاضی زبان همه است. برای میا، دختری که با پدر و مادرش یک متل را اداره می‌کند سخت است که بچه‌های مدرسه شلوارهای او را مسخره کنند و سخت‌تر اینکه یادش بیاید مادرش از خریدن شش تای آن‌ها چون خیلی ارزان بودند چقدر خوشحال شده بود. زندگی در یک کشور دیگر سخت است، کشوری که به امید آزادی و دوش‌های اختصاصی در خانه با سختی پا به آن گذاشته اند. زندگی در یک متل که صاحب آن اجازه نمی‌دهد هیچ‌کس در استخر شنا کند. این‌ها تصاویری از فقر و مهاجرت‌اند در کتاب «متل کالیویستا» نوشته کلی یانگ که آخر کتاب گفته بخشی از ماجراهای کتاب خاطرات کودکی خودش بوده‌اند.

پدر و مادر میا بعد از یک کار سخت در رستوران که با دستمزد آن به زور کرایه خانه‌شان را پرداخت می‌کنند، چشمشان به آگهی یک متل می‌خورد. متلی که صاحب چینی آن می‌خواهد مدیریت آن را واگذار کند. آن‌ها به کالیفرنیا می‌روند و کار شروع می‌شود. در ابتدا دستمزدشان به نظر قابل توجه می‌رسد اما کم‌کم صاحب متل به استناد بندهای قرارداد آن‌ها را از حقوقشان محروم می‌کند و دائم از دستمزدشان کم می‌کند. کمی بعد پدر و مادر میا می‌بینند با اینکه صبح تا شب کار می‌کنند، دستمزدشان حتی برای خریدن یک شلوار جین برای میا کافی نیست. نقطه روشن برای میا، ساکنان هفتگی متل‌اند، مهمانانی که آنقدر در متل مانده‌اند که آن‌جا خانه‌شان است و خودشان هم یک خانواده شده‌اند. آن‌ها خیلی زود میا و پدر و مادرش را هم عضوی از خانواده می‌دانند. در میان آن‌ها هنک بیش از بقیه از میا و خانواده‌اش حمایت می‌کند. اوست که اولین بار به میا می‌گوید صاحب متل قلبی از سنگ دارد. برای صاحب متل فرقی نمی‌کند که کارمندانش اهل کجا هستند، او نمونه شخصیتی یک سرمایه‌دار است، تا جای ممکن از نیروی کار سوءاستفاده می‌کند و جایی که لازم باشد با سفید‌پوست‌ها هم‌دست می‌شود تا علیه یک نژاد دیگر تصمیم بگیرند. وقتی در هتل دزدی می‌شود او اولین کسی است که هنک را به جرم اینکه سیاه‌پوست است مقصر می‌داند.

در مدرسه میا به سختی می‌تواند با دیگران ارتباط برقرار کند. مواجهه او با بچه‌های دیگر نگاه دیگری کودکان امریکایی را با یک غیرخودی به خوبی نشان می‌دهد. نویسنده برای نشان دادن این مفاهیم تصاویر قابل لمسی ارائه داده است. وقتی موضوع درس  به کشور چین می‌رسد یکی از همکلاسی‌ها می‌پرسد آیا چین در ژاپن است؟ و همه بچه‌ها تمام مدت به میا زل می‌زنند. دوست صمیمی میا دختری مکزیکی به نام لوپ است، او اولین بار مسئله ثروت و فقر را با زبان کودکانه و با استعاره ترن ‌هوایی برای میا باز می‌کند. از جذاب‌ترین بخش‌های کتاب، مهمانان غیرمجازی است که پدر و مادر میا به هتل راه می‌دهند، چینی‌های فقیری که نیاز به یک شب استراحت یا یک وعده غذا دارند و آن‌ها دور از چشم صاحب متل در اتاقی این مهمان‌ها را پنهان می‌کنند. قصه هر کدام از آن‌ها قصه یکی از مهاجران است.

«متل کالیویستا» داستانی است درباره قدرت تغییر آدم‌هایی که چیزی ندارند. مهاجرها، فقرا، اقلیت‌ها و همه کسانی که در آزادترین کشور دنیا تبدیل به برده‌های مدرن شده‌اند. نویسنده که خود چینی است در کتاب به وضعیت چین و مشکلاتی که باعث شد مردمش در یک دوران از آن فرار کنند اشاره می‌کند. انتهای کتاب، چین دیگر آن کشوری نیست که پدر و مادرش آن را ترک کرده‌اند و از نامه‌ها و گفتگوهای تلفنی به نظر می‌رسد در حال تغییر و قدرتمند شدن است.

متل کالیویستا تصویری از مهاجران فقیری می‌دهد که به امید زندگی بهتر و آزادتر به آزادترین کشور دنیا آمده‌اند. میا یک دختر جسور است، می‌خواهد تغییر ایجاد کند، می‌خواهد کاری کند که خانواده‌اش راحت‌تر زندگی کنند اما گاهی هم خرابکاری به بار می‌آورد و ایده‌هایش پدر و مادر و گاهی بقیه را به دردسر می‌اندازد. اما همین جسارت در نهایت وضع را برای همه تغییر می‌دهد. برای او و بقیه ساکنان یک متل درجه چندم.

کتاب را از اینجا دانلود کنید.

منبع دسترسی به کتاب: کانال جمعیت دفاع از کودکان کار و خیابان

معرفی کتاب اعجوبه (شگفتی)

منبع: سایت بازتاب

همان‌طور که از عنوان اگر فرزند دختر دارید… برمی‌آید، موضوع کتاب چگونگی شکل‌گیری هویت جنسیتی در کودکان است. کتاب در چهار فصل نگاشته شده و به بررسی مستقیم زندگی کودک از آغاز تولد می‌پردازد و سپس مسایل زیر را تحلیل می‌کند: رفتار بزرگ‌ترها در برابر کودک، روابطی که آنان در هر سنی با او برقرار می‌کنند، انواع خواسته‌هایی که به وی تحمیل می‌شود و نحوه تحمیل آنها، تمام خواسته‌های مختلفی که از کودک بر حسب اینکه پسر یا دختر باشد انتظار می‌رود، تلاش‌هایی که کودک باید برای انطباق با این انتظارات و توقعات انجام دهد، و پاداش‌ها یا تنبیه‌هایی که در صورت برآوردن یا برنیاوردن این توقعات در انتظار اوست.

نویسنده کتاب، خانم النا جانینی بلوتی، از مربیان تعلیم‌وتربیت در ایتالیاست که مدیریت زایشگاه «مونته سوری» را از آغاز بر عهده داشته است. این کتاب نتیجه تحقیقات و تجربه ایشان در عرصه آموزش است.

در فصل اول کتاب، با عنوان «در انتظار نوزاد»، نویسنده به کلیشه‌های جنسیتی می‌پردازد که پیش از تولد نوزاد نگاه جنسیتی به وی را موجب می‌شود. در جایی از این فصل در نگاه به این کلیشه‌ها به رنگ لباس نوزادان اشاره می‌کند: «نخستین عامل تفاوت‌گذاری، که ارزشی نمادین پیدا می‌کند، رنگ لباسی است که برای نوزاد تهیه می‌شود. از آنجا که جنسیت نوزاد معین نیست، برای لباس او رنگی در نظر می‌گیرند که هم برای دختر و هم برای پسر مناسب باشد، اما رنگ صورتی به‌کلی منتفی است، حتی برای کسانی که دلشان دختر می‌خواهد. در واقع صورتی رنگی کاملا زنانه محسوب می‌شود که برازنده پسرها نیست. فروشندگان وسایل نوزادان از این نکته به‌خوبی باخبرند، زیرا لباس‌های صورتی را فقط برای دختربچه‌های «تازه‌دنیاآمده» می‌فروشند. این پدیده هنگامی حیرت‌انگیز می‌شود که بدانیم کاربرد دو رنگ مختلف (صورتی و آبی آسمانی) برای تشخیص نوزادهای دو جنس همین اواخر رواج یافته است.» (ص ۳۵)

فصل دوم به دوران خردسالی می‌پردازد و آن را دورانی بسیار مهم و تاثیرگذار در زندگی فرد می‌نامد؛ گویی که تصویر آینده کودک از خودش در همین سال‌ها شکل می‌گیرد: «کودک از مجموعه برخوردهای مادر با بدنش (برخوردهای ستایش‌آمیز یا سرزنش‌بار، یا هر دو نوع به‌تناوب) یاد می‌گیرد که بدنش را چیزی بد یا خوب بداند، از آن بدش بیاید یا دوستش بدارد.» (ص ۵۴)

نویسنده در این فصل نسبت به تاثیر کلیشه‌های جنسیتی در زندگی و آینده دختران نیز هشدار می‌دهد:

«هیچ‌کس دوست ندارد به‌چشم فرد درجه دوم دیده شود. این کشف مایه درد و رنج است، عزت‌نفس را تضعیف می‌کند، بلندپروازی را کاهش می‌دهد، خودشکوفایی را محدود می‌سازد و رشک نسبت به ممتازان و میل به ممتاز شدن را برمی‌انگیزد. مقایسه بی‌وقفه با پسرهایی که از امتیازهایی برخوردارند که دختربچه‌ها از آنها محروم‌اند عزت‌نفس ضروری برای تحقق هدف‌ها و پیشبرد پیکارها را در دخترها کاهش می‌دهد. دخترها و زنان در واقع بسیار بیشتر از پسرها از احساس فرودستی رنج می‌برند. هر چه تزلزل و شک ما دختران و زنان درباره ارزش خاص خودمان عمیق‌تر باشد، هر چه بیشتر برای درک و برآوردن انتظارات دیگران خود را به آب‌وآتش بزنیم، و خلاصه هر چه انطباق ما با خواسته‌های دیگران موفقیت‌آمیزتر باشد، از پذیرش و محبوبیت خود مطمئن‌تر می‌شویم.» (ص ۹۸)

راهکار وی هر چه کمتر کردن کلیشه‌های جنسیتی در زندگی است: «راه پربار ساختن زندگی و شخصیت افراد این نیست که، همان‌گونه که همیشه عواطف مردان را تقلیل داده‌اند و ناقص کرده‌اند، عواطف زنان را مهار سازیم و کاهش دهیم، یا از بیان آزادانه آنها جلوگیری کنیم. برای بهبود زندگی دختربچه‌ها نباید آنان را به رقابت‌جویی با پسرها و تقلید از آنان واداریم، بلکه باید به گزینش یکایک افراد، مستقل از جنس آنان، احترام بگذاریم و یاری برسانیم و الگوهای متنوع‌تری را به کودکان عرضه کنیم؛ الگوهایی که از کلیشه‌های مسلط رها شده‌اند و شکوفایی و ابراز وجود افراد را ممکن می‌سازند. بدین ترتیب کودکان می‌توانند استعدادها و شخصیت خود را هر چه کامل‌تر شکوفا سازند، بی‌آنکه مجبور باشند جنبه‌هایی از وجود خودشان را قربانی کنند که ارزشی گران‌قدر دارد.» (ص ۷۸)

فصل سوم، با موضوع بازی‌ها، اسباب‌بازی‌ها و ادبیات کودکان، به تثبیت کلیشه‌های جنسیتی از طریق اسباب‌بازی‌هایی که برای کودکان خریداری می‌شود و بازی‌هایی که معمولا از آنان انتظار می‌رود، توجه می‌کند.

در فصل چهارم، با عنوان «نهادهای آموزشی: کودکستان‌ها، دبستان‌ها و دبیرستان‌ها»، به نقد نظام آموزشی و به‌طور کل نهادهای آموزشی پرداخته می‌شود. غیاب مردان در امر آموزش در کودکستان‌ها و مدارس ابتدایی، مربیان زنی که بین پسران و دختران تبعیض روا می‌دارند و نگاه کور جنسی دارند و نیز جداسازی بر اساس جنس در مدارس از جمله این نقدهاست.

کتاب اگر فرزند دختر دارید… کتاب راهنمای مناسبی برای والدین، معلمان، مربیان و همه کسانی است که به موضوعات مربوط به جنسیت علاقه‌مندند. این کتاب را نشر نی با ترجمه محمدجعفر پوینده در ۲۲۴ صفحه به چاپ رسانده است.

چه می‌شد اگر … زمین گرد نبود؟

کامپَزیتو
کتاب راهنما برای آموزش حقوق بشر به کودکان
شورای اروپا، ۲۰۰۷
ترجمه: حمیدرضا واشقانی فراهانی

این کتاب ترجمه و تلخیصی از کتاب پیشگیری از آزار جنسی: فعالیت‎ها و راهبردهایی برای کسانی که با کودکان و نوجوانان کار می‎کنند نوشته کارول ا. پلامر است که فعالیت‎های دیگری به آن اضافه شده. کتاب برای معلمان و مربیان مهد کودک و مدارس ابتدایی طراحی شده، اما فعالیت‌های ارایه‌شده در آن به‌گونه‌ای‌ست که در خانواده و برای یک کودک هم قابل اجراست.

پیشگیری از سو استفاده جنسی از کودکان؛ اصول برنامه‎ریزی، روش‎ها و فعالیت‎ها، ترجمه و تالیف فاران حسامی. تهران، ساوالان

کتاب در شش فصل نگاشته شده است. در فصل اول به‌عنوان تعریف مشکل و به این سوال که «سو استفاده جنسی از کودکان چیست؟» این‌طور پاسخ می‌دهد: سو استفاده جنسی از کودکان یعنی اینکه شخص به‌اجبار یا در اثر فریب خوردن به برقراری رابطه جنسی تن دهد که تماس با دستگاه تناسلی، لمس قسمت‌های خصوصی بدن (سینه‎ها، دستگاه تناسلی و باسن)، هرزه‌نگاری، مکالمات تلفنی مستهجن و… را شامل می‎شود.

از نظر نویسنده، در فصل دوم، برای برنامه‎های پیشگیری دو راه کلی وجود دارد: راه اول اینکه ما بزرگسالان، به‌عنوان کسانی که با بچه‎ها ارتباط داریم و به آنها اهمیت می‎دهیم، نیاز داریم که اول از همه خودمان درباره این مشکل جدی اجتماعی آموزش ببینیم؛ و راه دوم اینکه ما نیازمند تهیه و تکمیل راه‎‎هایی هستیم تا اطلاعات و مهارت‎های لازم برای جلوگیری از سو استفاده جنسی را به کودکان آموزش دهیم.

در فصل سوم به این مساله پرداخته می‎شود که برنامه موفق پیشگیری از سو استفاده جنسی از کودکان چگونه امکان‌پذیر است. حمایت کامل جامعه؛ شفافیت و وضوح اهداف و ظرفیت برنامه، گروه مشورتی یا کمیته نظارتی برای اطمینان از پیشرفت، ارزیابی و حمایت مداوم مدرسان مجرب و آموزش‎دیده؛ تلاش برای بالا بردن سطح اطلاعات و آگاهی جامعه؛ امکان دسترسی به کودکان از طریق مهدکودک‌ها، مدارس یا سایر موسسات موجود؛ همکاری میان مدارس و انجمن‎ها و خدمات حمایت از کودکان؛ تمرکز دقیق و مناسب روی امنیت و نه مسایل جنسی در همه قسمت‎های برنامه؛ وجود برنامه برای طرح‎ریزی‎های مداوم؛ تعهد به گزارش دادن هرگونه احتمال کودک‌آزاری؛ حمایت از برنامه‎های کارکنان و داوطلبان؛ و احساس مسوولیت، تعلق خاطر و از خود دانستن جامعه در مورد برنامه پیشگیری از جمله مواردی است که در کتاب به‌عنوان عوامل موثر در اجرای موفق برنامه‎های پیشگیری به آنها اشاره می‎شود.

فصل چهارم، با عنوان مشارکت والدین، درباره راه‎های جلب مشارکت والدین در برنامه‎های پیشگیری صحبت می‎کند و تاکید می‎شود که زمینه‎ساز مشارکت والدین این است که ایشان اطمینان حاصل کنند که موضوع مهم و حساسی برنامه‎ریزی شده است تا با روشی مناسب به فرزندانشان آموزش داده شود و سپس پیشنهاداتی در جهت جذب مشارکت آنان ارایه می‎گردد.

فصل پنجم کتاب دستورالعمل‎هایی برای آموزش‌دهندگان ارایه می‎دهد؛ دستورالعمل‌هایی برای مدرسانی که مستقل عمل می‎کنند، معلمان کلاس‎ها و مدرسانی که با کودکان کم‎توان جسمی یا ذهنی و کودکان خانواده‎های ازهم‌گسیخته کار می‎کنند.

در فصل ششم نیز برنامه‎های درسی و فعالیت‎های آموزشی برای کودکان پیش‌دبستانی، سال اول دبستان و کودکان با توانایی‎های ویژه معرفی می‎گردد. درس‎های پیش‎بینی‌شده در این بخش عبارت‌اند از اعضای بدن، آشنایی با انواع لمس‌ها، پیوستار لمس‎ها، لمس‎های اجتناب‎ناپذیر، روش‎هایی که کودکان تهدید یا فریفته می‎شوند، همه ما به لمس‌های خوب نیاز داریم، و داستان حباب‌های گرم‌ونرم. در پایان کتاب نیز پیوست‎هایی برای راهنمای ارایه بهتر درس‎ها آمده است.

این کتاب، علاوه بر معلمان و مربیانی که با کودکان کار می‎کنند، می‎تواند راهنمای عمل فعالان کودک نیز باشد و در طراحی برنامه‎های مربوط به رفع خشونت جنسی علیه کودکان راهگشا باشد.

این کتاب را نشر ساوالان در سال ۱۳۸۷ با شمارگان ۲۰۰۰ نسخه منتشر کرده است.